امروزه یادگیری برنامه‌نویسی برای کودکان و نوجوانان در رده سنی هشت تا شانزده سال به یکی از دغدغه‌های اصلی نظام‌های آموزشی مدرن تبدیل شده است. اسکرچ نرم‌افزاری است که پژوهشگران دانشگاه ام‌آی‌تی آن را ساخته‌اند. کودکان در این محیط، به‌جای نوشتن کدهای پیچیده، بلوک‌های رنگی را کنار هم می‌گذارند و به شخصیت‌های بازی دستور می‌دهند در این میان بازی‌سازی یکی از جذاب‌ترین راه‌ها برای آشنایی با برنامه‌نویسی است. کودکان هنگام ساخت بازی یاد می‌گیرند شخصیت‌ها را حرکت دهند، برای آن‌ها قانون بگذارند، امتیاز را بشمارند و مشخص کنند هر اتفاق در بازی چه واکنشی داشته باشد.
در این مقاله، ۱۰ ایده برای ساخت بازی در اسکرچ معرفی می‌کنیم. این ایده‌ها از بازی‌های ساده شروع می‌شوند و به پروژه‌های پیشرفته‌تر می‌رسند تا کودکان، والدین و مربیان بتوانند گزینه‌ای متناسب با سطح بازیکن انتخاب کنند.
فایده ساخت بازی در اسکرچ چیست؟
بر اساس تحلیل‌های روان‌شناختی کودکان هنگام ساخت پروژه‌های تعاملی وارد فضایی به نام قیف یادگیری خلاق می‌شوند. این چارچوب چهار مرحله‌ای چرخه‌ای پیوسته از مهارت‌ها را شکل می‌دهد که شامل تصور ایده، اجرا با بلوک‌های منطقی بازی و اشتراک‌گذاری با دیگران و در نهایت بازآفرینی و فکر کردن برای ساخت بازی‌های کامل‌تر است. در این فرایند دانش‌آموزان تشویق می‌شوند به جای کپی‌برداری، کاراکترها و پس‌زمینه‌ها را با ابزار نقاشی داخلی اسکرچ طراحی کنند.
اگر فرزندتان دوست دارد بازی‌های خودش را بسازد و اسکرچ را با راهنمایی مربی یاد بگیرد، حتما دوره آموزش اسکرچ ایرانیان سایبر را ببینید.
۱۰ ایده ساخت بازی در اسکرچ
تقسیم کردن مراحل ساخت هر بازی به بخش‌های کوچک‌تر، به کودکان یاد می‌دهد که چطور یک کار بزرگ را به چند مرحله ساده تبدیل کنند و بعد برنامه‌نویسی را شروع کنند. در ادامه ۱۰ ایده ساخت بازی در اسکرچ را با هم بررسی می‌کنیم. توجه داشته باشید که برای امتحان‌کردن این ایده‌ها، ابتدا به برنامه اسکرچ نیاز دارید. می‌توانید راهنمای دریافت و دانلود اسکرچ از سایت ایرانیان سایبر را ببینید و سپس ساخت بازی را شروع کنید.
ایده ۱: بازی منو بگیر! (تعقیب و فرار ساده)
موضوع و هدف این بازی این است که بازیکن شخصیت اصلی بازی را هدایت کند تا از دست شخصیت تعقیب‌کننده فرار کند و با گذشت زمان امتیاز بگیرد. این پروژه برای کودکان هشت تا ده سال و سطح مبتدی مناسب است. برای ساخت این بازی، کودک با بلوک‌های حرکت، تکرار دستورها و شمارش زمان و امتیاز آشنا می‌شود.
برای شروع کافی است حرکت کاراکتر را تنظیم کنید، حرکت تعقیب‌کننده را در تکرار دستور بنویسید و شرط برخورد بازیکن و فرد تعقیب‌کننده را برای پایان بازی تعریف کنید. اگر بتوانید افزایش تدریجی سرعت تعقیب‌کننده را نیز تعریف کنید می‌تواند به جذابیت بازی اضافه کند.
ایده ۲: جمع‌آوری الماس‌های در حال سقوط
در این بازی، اشیا از نقاط مختلف بالای صفحه پایین می‌افتند و بازیکن باید پیش از رسیدن آن‌ها به زمین، با ظرفی که پایین صفحه حرکت می‌کند جمعشان کند. این بازی برای کودکان هشت تا ده سال طراحی شده است. کودک در این پروژه، حرکت اشیا به بالا و پایین صفحه، تعیین محل تصادفی آن‌ها، تشخیص برخورد و افزایش امتیاز را تمرین می‌کند. برای شروع کافی است حرکت افقی ظرف جمع‌آوری را با کلیدهای چپ و راست برنامه‌نویسی کنید، سقوط الماس از بالا را تنظیم کنید و در صورت برخورد امتیاز را افزایش دهید. برای سخت‌تر شدن بازی، می‌توان بمب هم به صفحه اضافه کرد تا بازیکن با گرفتن آن امتیاز از دست بدهد.
ایده ۳: هدایت شخصیت بازی در هزارتو
در این بازی، بازیکن باید شخصیت بازی را از میان راهروهای هزارتو عبور دهد و بدون برخورد با دیوارها به مقصد برساند. رده سنی مناسب برای این بازی نه تا یازده سال در سطح مبتدی تا میانی است. کودک در این بازی یاد می‌گیرد برخورد شخصیت با دیوار را تشخیص دهد، حرکت او را کنترل کند و در صورت برخورد، او را به نقطه شروع برگرداند. برای شروع کافی است دیوارهای هزارتو را رسم کنید، کنترل حرکتی شخصیت بازی را با کلیدهای جهتی تنظیم کنید و شرط بازگشت به نقطه شروع در صورت برخورد با دیوار را تعریف کنید.
ایده ۴: بازی کلیکی شکار روح
در این بازی، روح‌ها برای مدت کوتاهی در نقاط مختلف صفحه ظاهر می‌شوند و بازیکن باید با کلیک روی آن‌ها امتیاز بگیرد. این بازی برای رده سنی نه تا دوازده سال مناسب است.برای ساخت بازی، کودک یاد می‌گیرد شخصیت بازی را با کلیک تشخیص دهد، آن را نمایش دهد یا پنهان کند و امتیاز و زمان بازی را بشمارد. برای شروع، ظاهر شدن و ناپدید شدن روح را تنظیم کنید، هنگام کلیک امتیاز را بالا ببرید و زمان پایان بازی را مشخص کنید
ایده ۵: پینگ‌پنگ دو نفره
در این بازی دو بازیکن راکت‌های خود را بالا و پایین می‌برند تا توپی را هدایت کرده و مانع عبور آن شوند. این پروژه برای سنین ده تا سیزده سال در سطح میانی مناسب است. کودک در این پروژه حرکت توپ و بازتاب آن از راکت‌ها و دیوارها را تنظیم می‌کند، کنترل بازی را بین دو بازیکن تقسیم می‌کند و امتیاز هر نفر را می‌شمارد. برای شروع باید حرکت راکت‌ها را کد‌نویسی کنید، پرتاب توپ با زاویه تصادفی را تنظیم کنید و حرکت توپ را طوری تنظیم کنید که پس از برخورد با راکت یا دیوار، در جهت دیگری حرکت کند.
ایده ۶: شبیه‌ساز حیوان خانگی مجازی
در این ایده، بازیکن باید با استفاده از دکمه‌های غذا، شست‌وشو و بازی از حیوان خانگی مجازی خود مراقبت کند؛ چون نیازهای حیوان با گذشت زمان تغییر می‌کنند. این بازی برای سنین ده تا سیزده سال طراحی شده است. در این پروژه، کودک ظاهرهای مختلف حیوان را طراحی می‌کند، میزان گرسنگی یا شادی او را نشان می‌دهد و برای برخی کارها زمان می‌گذارد. برای شروع کافی است حالت‌های مختلف چهره حیوان را طراحی کنید، مرحله‌های مختلف (دادن غذا، شست‌وشو و بازی) را بسازید و دکمه‌های اجرای هر مرحله را طراحی کنید.
ایده ۷: چالش اطلاعات عمومی
در این بازی، از بازیکن سوال پرسیده می‌شود، پاسخ او بررسی می‌شود و با توجه به درست یا نادرست بودن پاسخ، امتیاز و بازخورد به بازیکن داده می‌شود. این پروژه برای رده سنی یازده تا چهارده سال مناسب است. کودک در این بازی با پرسیدن سوال از بازیکن، دریافت پاسخ و تصمیم‌گیری بر اساس درست یا نادرست بودن آن آشنا می‌شود. برای شروع باید سوالات را مطرح کنید و اگر پاسخ درست داده شد، امتیاز را افزایش دهید.
ایده ۸: ماشین‌سواری و هدایت آن در پیست
در این بازی، بازیکن ماشین را در یک پیست پرپیچ‌وخم هدایت می‌کند. اگر ماشین از مسیر خارج شود و روی چمن برود، سرعتش کم می‌شود و با عبور از خط پایان، تعداد دورها ثبت می‌شود. این بازی برای سنین یازده تا پانزده سال در سطح میانی تا پیشرفته مناسب است. برای ساخت بازی، کودک حرکت و چرخش ماشین را تنظیم می‌کند، تفاوت مسیر پیست و چمن را به بازی می‌شناساند و عبور از خط پایان را ثبت می‌کند. برای شروع باید پیست و ماشین را طراحی کنید، کنترل حرکت را تنظیم کنید و شرط کاهش سرعت روی چمن را تعریف کنید.
ایده ۹: تیراندازی فضایی با سفینه
در این بازی، بازیکن سفینه را به جهت‌های مختلف می‌چرخاند و با شلیک لیزر، شهاب‌سنگ‌ها را هدف می‌گیرد. این پروژه پیشرفته برای رده سنی دوازده تا شانزده سال مناسب است. کودک در این بازی یاد می‌گیرد نسخه‌های زیادی از لیزر و شهاب‌سنگ بسازد و جهت حرکت آن‌ها را با کمک نشانگر ماوس تنظیم کند. برای شروع باید چرخش سفینه را تنظیم کنید، نسخه‌های لیزر را کد‌نویسی کنید و تولید مداوم نسخه‌های شهاب‌سنگ را نیز انجام دهید. بهتر است پس از برخورد یا خروج هر لیزر و شهاب‌سنگ از صفحه، آن را از بازی حذف کنید تا اجرای بازی کند نشود.
ایده ۱۰: پرش فضایی
موضوع و هدف این بازی هدایت بازیکنی است که با فشردن کلیدها و با زمان‌بندی دقیق از روی مانع‌های مختلف می‌پرد و در مرحله‌های مختلف بازی پیش می‌رود. این پروژه پیشرفته برای سنین دوازده تا شانزده سال طراحی شده است. در این بازی، کودک حرکت بالا و پایین شخصیت، پرش و فرود، حرکت موانع و ادامه‌دار بودن پس‌زمینه را تنظیم می‌کند.
جدول خلاصه و مقایسه‌ای ایده‌های بازی‌سازی اسکرچ
آموزش اسکرچ به کودکان باید از ساخت بازی‌های ساده به سمت طراحی بازی‌های پیچیده پیش برود. در جدول زیر می‌توانید خلاصه مشخصات و ویژگی‌های ده پروژه بازی جذاب در اسکرچ را ببینید تا راحت‌تر بازی مناسب با سن دانش‌آموز را انتخاب کنید:
| شماره | نام بازی | سطح دشواری و رده سنی |
| ۱ | منو بگیر! (تعقیب و گریز) | مبتدی (۸ تا ۱۰ سال) |
| ۲ | جمع‌آوری الماس‌های در حال سقوط | مبتدی (۸ تا ۱۰ سال) |
| ۳ | هدایت شخصیت بازی در هزارتو | مبتدی-میانی (۹ تا ۱۱ سال) |
| ۴ | بازی کلیکی شکار روح | مبتدی-میانی (۹ تا ۱۲ سال) |
| ۵ | پینگ‌پنگ دو نفره | میانی (۱۰ تا ۱۳ سال) |
| ۶ | شبیه‌سازی حیوان خانگی مجازی | میانی (۱۰ تا ۱۳ سال) |
| ۷ | چالش اطلاعات عمومی | میانی (۱۱ تا ۱۴ سال) |
| ۸ | ماشین‌سواری و هدایت آن در پیست | میانی-پیشرفته (۱۱ تا ۱۵ سال) |
| ۹ | تیراندازی فضایی با سفینه | پیشرفته (۱۲ تا ۱۶ سال) |
| ۱۰ | پرش فضایی | پیشرفته (۱۲ تا ۱۶ سال) |
راهنمای عیب‌یابی، رفع اشکال و شخصی‌سازی پروژه‌ها
وقتی بازی درست اجرا نمی‌شود، پیدا کردن دلیل آن بخش مهمی از یادگیری برنامه‌نویسی است . پیدا کردن و رفع اشکال به کودک کمک می‌کند با حوصله مسئله را بررسی کند و راه‌حل‌های مختلف را امتحان کند. هنگامی که کودک با کار نکردن بازی دلسرد می‌شود نقش والدین و مربیان اهمیت حیاتی پیدا می‌کند.
به جای حل مستقیم مسئله با پرسش‌گری همدلانه از کودک بخواهید هدف خود را توضیح دهد. از او بخواهید کدهای برنامه را با صدای بلند درست مثل خواندن دستور پخت یک کیک بخواند تا خطاهای خود را کشف کند. همچنین بررسی کنید دستورها به شخصیت درست داده شده باشند. اگر هنوز مشکل پیدا نشده، هر بخش از برنامه را جداگانه امتحان کنید تا معلوم شود ایراد از کجاست. برای تغییر بازی هم می‌توانید موضوع، ظاهر شخصیت‌ها و پس‌زمینه یا قوانین بازی را عوض کنید.
از اسکرچ تا برنامه‌نویسی پایتون
ساخت بازی در اسکرچ به کودکان کمک می‌کند با مفاهیمی مثل تکرار دستورها، شرط‌ها و امتیاز آشنا شوند. این تجربه می‌تواند در ادامه مسیر یادگیری برنامه‌نویسی به آن‌ها کمک کند؛ اما برای شروع، لازم نیست کودک از همان ابتدا سراغ زبان‌های متنی برود.
نتیجه‌گیری
ساخت بازی در اسکرچ فراتر از یک سرگرمی است؛ این مسیر برای تقویت تفکر خلاق، حل مسئله و افزایش اعتمادبه‌نفس کودکان و نوجوانان در عصر فناوری است. هدف از آموزش برنامه‌نویسی به دانش‌آموزان در واقع آموزش مهارت‌های مهم برای موفقیت در هر شغل و مسیری در آینده است.
سوالات متداول
۱. ساده‌ترین بازی اسکرچ برای شروع کار چیست؟
بازی‌های تعقیب و گریز یا بازی‌های کلیکی ساده، بهترین گزینه‌ها برای شروع هستند. این پروژه‌ها فقط به یک یا دو شخصیت، حرکت ساده با ماوس و یک شمارنده امتیاز نیاز دارند و معمولا زیر بیست دقیقه ساخته می‌شوند.
۲. ساخت یک بازی در اسکرچ چقدر زمان می‌برد؟
پروژه‌های سطح مبتدی بین ۱۵ تا ۳۰ دقیقه، پروژه‌های متوسط بین ۴۵ دقیقه تا یک ساعت و بازی‌های پیشرفته‌تر (که ساختنشان نیاز به تمرین بیشتر دارد) ممکن است در چند جلسه کامل شوند.
۳. چه مهارت‌ها و پیش‌نیازهایی برای ساخت این بازی‌ها لازم است؟
هیچ پیش‌نیاز برنامه‌نویسی لازم نیست! همین که کودک بتواند کلمات ساده روی بلوک‌ها را بخواند و با ماوس و کیبورد کار کند کافی است. مفاهیم ریاضی هم به مرور و در قالب بازی به‌صورت عملی یاد گرفته می‌شوند.
۴. چگونه می‌توان پروژه ساخته‌شده را به اشتراک گذاشت یا روی موبایل اجرا کرد؟
با کلیک روی دکمه اشتراک‌گذاری در سایت اسکرچ، یک لینک اینترنتی ساخته می‌شود که می‌توانید آن را برای دیگران بفرستید. این بازی‌ها روی مرورگر گوشی‌های هوشمند و تبلت‌ها هم قابل اجرا هستند.
منابع
- https://www.coremindsacademy.com/blog/scratch-project-ideas-for-beginners
- https://chatforce.com/scratch-game-ideas
- https://www.thecodetale.com/blog/scratch-games-for-kids
- https://learn.modernagecoders.com/blog/30-plus-scratch-project-ideas-kids-fun-coding-beginner-advanced
- https://www.soclearning.com/latest-blogs/exciting-scratch-games/
- https://www.codingal.com/coding-for-kids/blog/easy-games-to-code-in-scratch/
