امروزه یادگیری برنامه‌نویسی برای کودکان و نوجوانان به یکی از کارهای جذاب و ضروری تبدیل شده است که به آن‌ها کمک می‌کند خلاق‌تر شوند و مسائل را راحت‌تر حل کنند. زبان برنامه‌نویسی اسکرچ که توسط دانشگاه معروف ام‌آی‌تی برای کودکان ساخته شده، بهترین استاندارد دنیا برای یادگیری برنامه‌نویسی است. اسکرچ بر پایه چرخه یادگیری خلاق استوار است؛ چرخه‌ی پنج‌مرحله‌ای پویا شامل تصور، ساخت، بازی، اشتراک‌گذاری و تفکر. در این محیط، بچه‌ها نیازی به نوشتن کدهای سخت و خسته‌کننده ندارند؛ بلکه با خیال راحت ایده‌های ذهنی‌شان را می‌سازند، با آن‌ها بازی می‌کنند و کارشان را با دیگران به اشتراک می‌گذارند. در این مقاله، نکات مهم برای آموزش بازی سازی با اسکرچ و نحوه ذخیره کردن بازی‌ها را با هم یاد می‌گیریم.
اسکرچ چیست و چگونه کار می‌کند؟
اسکرچ یک محیط برنامه‌نویسی آنلاین و صددرصد رایگان است که مخصوص کودکان و نوجوانان ۸ تا ۱۶ سال طراحی شده است. در بازی اسکرچ، به جای تایپ کردن کدهای پیچیده (که کار را سخت می‌کند و ممکن است باعث دلسردی شود)، همه‌چیز با کشیدن و رها کردن بلوک‌های رنگی انجام می‌شود.
این بلوک‌ها دقیقا مثل قطعات لگو یا پازل طوری ساخته شده‌اند که اگر از نظر منطقی درست باشند، در هم چفت می‌شوند. این ویژگی جذاب مانع از بروز خطاهای تایپی هنگام کد‌نویسی متنی می‌شود و تمام حواس کودک را روی داستان، خلاقیت و منطق ساخت بازی متمرکز می‌کند. اگر دوست دارید فرزندتان این مسیر را اصولی و زیر نظر مربی یاد بگیرد، حتما سری به کلاس اسکرچ کودکان ما در ایرانیان سایبر بزنید.
چطور به اسکرچ دسترسی پیدا کنیم؟
شما می‌توانید ساخت بازی در اسکرچ را به روش‌های مختلفی شروع کنید:
- نسخه آنلاین وب: بدون نیاز به نصب هیچ برنامه‌ای، مستقیما وارد سایت اسکرچ می‌شوید و در مرورگر کامپیوتر یا تبلت بازی می‌سازید.
- نسخه آفلاین (کامپیوتر): اگر همیشه به اینترنت دسترسی ندارید، می‌توانید با مراجعه به بخش دانلود اسکرچ از سایت ایرانیان سایبر، نرم‌افزار اسکرچ را روی کامپیوتر خود نصب کنید و بدون نیاز به اینترنت، با خیال راحت ساخت بازی اسکرچ را دنبال کنید.
- نسخه اسکرچ جونیور: این نسخه از اسکرچ برای آموزش مفاهیم پایه به کودکان خردسال (پنج تا هفت سال) است.
حال برای شروع بازی سازی با اسکرچ، در مرحله اول باید با ساختار گرافیکی محیط کاربری اسکرچ آشنا شویم تا نقش هر بخش را در اجرای منطق بازی، بهتر درک کنیم.
عناصر اصلی در ساخت بازی در اسکرچ
برای اینکه بتوانید بازی سازی با اسکرچ داشته باشید، اول باید با چند اصطلاح ساده در محیط برنامه آشنا شوید:
- اسپریت (Sprite): به زبان ساده، همان شخصیت‌ها، حیوانات، ماشین‌ها یا موانعی هستند که روی صفحه حرکت می‌کنند و بازیکنان اصلی بازی شما هستند.
- پس‌زمینه (Background): تصویری که پشت صحنه قرار می‌گیرد و فضای بازی (مثل جنگل، فضا یا شهر) را می‌سازد.
- بلوک‌های رنگی پازلی: دستورهای برنامه‌نویسی هستند که به شکل بلوک‌های رنگی کنار هم قرار می‌گیرند تا به کاراکترها بگویند چه کاری انجام دهند.
نکته جالب این است که محیط اسکرچ بسیار هوشمند طراحی شده است؛ رنگ‌های مختلف بلوک‌ها و شکل‌های هندسی‌شان (مثل پازل‌ها و حفره‌هایشان) به بچه‌ها کمک می‌کند تا اشتباهی بلوک‌های نامربوط را به هم وصل نکنند. مثلا جایگاه کدهای شرطی طوری طراحی شده که فقط بلوک‌های مخصوص خودش درون آن چفت می‌شوند؛ این یعنی خود برنامه اجازه نمی‌دهد کودک خطای منطقی انجام دهد!
حرکت شخصیت‌ها روی صفحه (نقشه بازی)
حالا که با مهره‌ها آشنا شدید، باید بدانید چطور آن‌ها را به جای درست در صفحه ببرید. صفحه نمایش اسکرچ مثل یک صفحه شطرنجی است که جای هر چیز با عدد مشخص می‌شود:
- اندازه صفحه: کل صفحه بازی اسکرچ، ۴۸۰ نقطه (پیکسل) عرض و ۳۶۰ نقطه ارتفاع دارد.
- نقطه مرکزی: مرکز این صفحه، همان نقطه «صفر و صفر» است.
- محورها: وقتی می‌خواهید شخصیت را به چپ یا راست ببرید، از محور افقی (از منفی ۲۴۰ تا مثبت ۲۴۰) استفاده می‌کنید. برای بالا و پایین بردن شخصیت هم از محور عمودی (از منفی ۱۸۰ تا مثبت ۱۸۰) کمک می‌گیرید.
درک این اعداد ساده، به کودک کمک می‌کند تا خیلی راحت بتواند حرکت‌های جذاب مثل پرش، سقوط و جابه‌جایی‌های دقیق عناصر روی صفحه را برای بازی‌اش برنامه‌نویسی کند و بداند شخصیت بازی دقیقا کجای صفحه قرار دارد.
حالا که با محیط کار و اجزای اصلی محیط اسکرچ آشنا شدیم، وقت آن است که اولین پروژه عملی و بازی کامل خود را گام‌به‌گام پیاده‌سازی کنیم.
راهنمای گام‌به‌گام ساخت یک بازی نمونه در اسکرچ
بهترین راه یادگیری، ساخت یک پروژه واقعی است. زمانی که دانش‌آموز ساخت یک بازی واقعی را از صفر تا صد تجربه می‌کند، ارتباط میان بلوک‌های مجزا را در کنار هم بهتر درک می‌کند. برای آموزش ساخت بازی با برنامه اسکرچ، بیایید با هم یک بازی ساده مثل «گربه‌ای که دونات جمع می‌کند» بسازیم:
- انتخاب ایده: یک پس‌زمینه فضایی انتخاب می‌کنیم و گربه را به عنوان کاراکتر اصلی می‌آوریم تا با کلیدهای کیبورد حرکت کند و دونات‌ها را بگیرد.
- برنامه‌نویسی حرکت: با چند بلوک رنگی ساده، به گربه یاد می‌دهیم که با زدن کلیدهای جهتی چپ و راست، راه برود.
- اضافه کردن امتیاز: یک شمارنده امتیاز می‌سازیم تا هر بار گربه به دونات رسید، یک امتیاز به حسابش اضافه شود و صدای خوردن پخش شود!
- تست و رفع ایراد: در آخر، بازی را اجرا می‌کنیم تا اگر کدی اشتباه بود، آن را اصلاح کنیم.
پس از ساخت و تست موفقیت‌آمیز بازی، نحوه ذخیره‌سازی و مدیریت فایل پروژه برای جلوگیری از دست رفتن زحمات دانش‌آموز بسیار اهمیت دارد که در ادامه به‌طور کامل این نحوه ذخیره‌سازی بازی ئر اسکرچ را بررسی می‌کنیم.
چگونه در اسکرچ بازی را ذخیره کنیم؟
یکی از مهم‌ترین کارها بعد از طراحی بازی، ذخیره کردن آن است تا زحمات فرزندتان از بین نرود. برای ذخیره بازی در اسکرچ دو راه دارید:
| روش ذخیره‌سازی | ذخیره آنلاین در سایت اسکرچ | ذخیره روی کامپیوتر (محلی) |
| نیاز به اینترنت | بله (نیاز به حساب کاربری دارد) | خیر (کاملا آفلاین) |
| نحوه دسترسی | همیشه و از هر کامپیوتری روی حساب شماست. | به صورت یک فایل روی کامپیوتر ذخیره می‌شود. |
| اشتراک‌گذاری | خیلی راحت با زدن دکمه Share برای همه فرستاده می‌شود. | ارسال فایل از طریق تلگرام، واتساپ یا ایمیل |
تفاوت میان ذخیره پروژه و انتشار و اشتراک‌گذاری بسیار مهم است. با ذخیره پروژه، فایل فقط برای خود شما ذخیره می‌شود و هیچ فرد دیگری به آن دسترسی ندارد؛ اما با کلیک روی دکمه اشتراک‌گذاری، پروژه در فضای عمومی اسکرچ منتشر شده و یک لینک اختصاصی تولید می‌کند.
نکات ایمنی ساخت حساب کاربری در اسکرچ ویژه والدین و مربیان
با ورود به فضای آنلاین اسکرچ و استفاده از قابلیت‌های اجتماعی آن، مراقبت از امنیت دیجیتال کودک اهمیت دوچندانی می‌یابد. ایجاد یک محیط یادگیری امن، حمایتی و انگیزشی، مسئولیت مشترک والدین، مربیان و پلتفرم‌های آموزشی است. اسکرچ بستری بسیار ایمن دارد، اما هنگام کار با بازی های اسکرچ در فضای آنلاین، رعایت چند نکته ساده برای امنیت کودکان لازم است:
- هنگام ساخت حساب کاربری، نیازی نیست از نام و نام خانوادگی واقعی یا تاریخ تولد دقیق کودک استفاده کنید.
- به کودکان یاد دهید که اطلاعات شخصی مثل شماره تلفن یا آدرس منزل را در نظرات یا توضیحات پروژه‌ها ننویسند.
- برای کودکان کوچک‌تر، استفاده از نسخه آفلاین کامپیوتر گزینه بسیار امن‌تر و راحت‌تری است.
نتیجه‌گیری
آموزش ساخت بازی با اسکرچ بهترین دروازه ورود کودکان به دنیای شیرین فناوری، خلاقیت و حل مسئله است. بچه‌ها بدون اینکه درگیر کدهای سخت شوند، یاد می‌گیرند چطور فکر کنند و ایده‌های ذهنی‌شان را به یک بازی واقعی تبدیل کنند. برای شروع این مسیر پر‌هیجان، همین حالا می‌توانید به صفحه دانلود اسکرچ سر بزنید و این برنامه را نصب کنید.
پرسش‌های پرتکرار
۱. آیا اسکرچ کاملا رایگان است؟
بله، ساخت بازی و استفاده از تمام امکانات سایت اسکرچ صددرصد رایگان است.
۲. آیا برای ذخیره بازی حتما باید حساب کاربری داشته باشیم؟
خیر، می‌توانید بدون داشتن حساب کاربری هم پروژه‌های خود را از منوی فایل روی کامپیوتر شخصی‌تان ذخیره کنید.
۳. فایل‌های ذخیره‌شده اسکرچ را چطور دوباره باز کنیم؟
این فایل‌ها با دوبار کلیک باز نمی‌شوند؛ باید وارد محیط اسکرچ شوید، از منوی بالای صفحه گزینه فایل و سپس «بارگذاری از کامپیوتر» را انتخاب کنید.
۴. آیا امکان بازی‌سازی با اسکرچ در گوشی یا تبلت وجود دارد؟
بله، اسکرچ به طور کامل در مرورگر وب تبلت‌ها و گوشی‌های هوشمند اجرا می‌شود، اما برای پروژه‌های پیچیده‌تر استفاده از رایانه مناسب‌تر است.
منابع
- https://www.geeksforgeeks.org/computer-science-fundamentals/how-to-create-a-game-in-scratch-step-by-step-tutorial-for-begineers/
- https://scratch.mit.edu/classes/214302/
- https://www.youtube.com/playlist?list=PLy4zsTUHwGJJooiDHnqXSeHvKHIrXiAHS
- https://www.jetlearn.com/blog/learn-how-to-make-game-on-scratch
